Empati Yeteneği

Akşam saat 10:00 civarında Ayvaz’a Whatsapp üzerinden mesaj geldi; mesajı gönderen yakın arkadaşı Ahmet idi: “Çok kötü grip geçiriyorum, yatak döşek yatıyorum, müsaitsen acile gidebilir miyiz?” Ayvaz şöyle bir düşündü, her zamanki gibi aman başka biri götürüverir dedi içinden. Bir bahane uydurması gerekiyordu. “Ben bugün evde değilim, Anadolu Yakasına teyzemlere geldim, bugün burada yatacağım, istersen taksiyle gelmeye çalışırım” diye yazdı. Ahmet de “tamam sen rahatsız olma, ben bir çaresine bakarım” dedi. Ayvaz genel itibariyle kendi dışında kimseyi düşünmezdi. Herhangi bir durum olduğunda veya birinin haksızlığa uğradığını gördüğünde bana dokunmayan yılan bin yaşasın derdi. Hatta dost muhabbetlerinde sık sık her koyun kendi bacağından asılır, herkes kendinden sorumlu vurgusu yapardı. Fakat sık sık da yakın arkadaşlarının kendiyle ilgili şeylerle ilgilenmeye çok gönüllü olmadığından yakınırdı.

Bu hikayeye bakıldığında Ayvaz’ın empati yapmaya pek gönüllü olmadığı görülüyor. Fakat kendisinin de diğer insanlar tarafından düşünülmediğinden şikâyet ediyor. Belki sizin de çevrenizde böyle insanlar vardır. Zira duygudaşlık yeteneği düşük olan insanların genelde kimseye yardım etmedikleri gibi çevresindeki insanların kendilerine yardım etmediklerinden rahatsız duyduklarını ifade ederler. Çünkü duygusal zekâları ve becerileri zamanla körelmiştir. Hem düşünmezler hem düşünülmeme nedenlerini görmezden gelirler. Çünkü bunu yapabilmek için kendilerini karşı tarafın yerine koymaları gerekir.

Ayvaz’ın durumunu bilişsel, duygusal ve şefkat acısından değerlendirebiliriz. Zira empati bu üç temele oturuyor. Arkadaşının acısını ve hastalığını umursamıyor, bahane uyduruyor. Buna bilişsel empatiden yoksunluk diyebiliriz. Aynı zamanda kendisine ihtiyaç duyan arkadaşına acıma duygusu beslemiyor ki şefkat empatisini ihmal ediyor. Dahası başkasını düşünmüyor ve aynısı kendine yapıldığı için şikâyet ediyor. Bu da duygusal empatiden azade olduğunu gösteriyor.

Empati, diğer insanların duygu ve düşüncelerini anlamak, bilmek ve paylaşmaktır. İnsan dışındaki varlıkları da düşünebilme ve hissedebilme yetisidir. Empati bir beceridir. Başkasını anlamayı geliştirebilmek için ilişki kurmak, arkadaş olmak ve şefkat beslemek gerekir. Aslında insanın kendinden sıyrılıp başkasının bakış açısını tecrübe edebilmesidir. Diğer kişilerden perspektif alma, prososyal ve yardım etme davranışlarını sergilemeye imkan verir. Son yıllarda yapılan çalışmalarda dünyada empati yitimi yaşandığı ortaya çıkıyor. Bu nedenle yaşamın zorlaştığını ve ilişkilerde toleransın azaldığını ifade ediliyor.

Empati karmaşık bir yetenektir. Bilişsel, duygusal, davranışsal ve ahlaki yönü vardır. Bu yönlerin gelişmemesi karşıdaki insanı anlamayı zorlaştırıyor. Zorlu, sert ve katı ortamlarda daha sık bulunan insanların, empati yeteneklerinin daha kısıtlı olduğu görülüyor. Özellikle duygusal empati yetenekleri köreliyor. Duyguları anlamayan birey, diğer insanların ihtiyaç ve beklentilerini yok sayabiliyor.

Empati yeteneğini her yaşta geliştirmek mümkün. Bunun için diğer insanlarla anlaşmaya gönüllü olmak ve arkadaşlık ilişkilerine önem vermek gerekiyor. Özellikle sosyal ilişkilerde bulunmak empati yapmayı artırıyor. Kişiler arası ilişkilerin olumsuzluklarını engellemek için ilişki kurmaktan kaçınma, empatiyi daha da azaltıyor. Ahlaki davranışlar ve kişilerin ahlaki ilkeleri olmaması da başkalarını düşünmeyi etkiliyor. Eğer kişinin ahlaki olarak ilkeleri yoksa bulunduğu ortamın koşullarına göre ahlaki durumu gevşiyor veya taviz veriyorsa, empati yapma yeteneği de kısıtlanıyor. “Bana yapılmasını istemediğim bir davranışı başkasına yapmamalıyım” ilkesinden hareket etmeyen birey empati yapmaya yönelmiyor. Ayrıca haksızlığın olduğu bir yerde sadece seyirci kalınıyorsa ve “bana dokunmayan yılan bin yaşasın” deniliyorsa apatiye varan empati yoksunluğuna neden oluyor.

İnsanlarla ilişki kurulurken saf çıkarcılık gözetiliyorsa ahlaki ilke yoksa duruma ve ortama göre vaziyet alınıyorsa haksızlık karşısında sessiz kalınıyorsa empati yeteneği sönümlenmeye başlıyor. Bu durumlar süreklilik arz ediyorsa empatinin yitimi söz konusu oluyor.